Người xưa bảo, không ai tắm hai lần trên một dòng sông. Khi ta bước xuống lần thứ hai, nước đã khác, và ta cũng đã khác.
Tôi thường nghĩ về triết lý ấy mỗi khi ngồi trước nồi cá kho quẹt.
Ngày còn nhỏ, bữa cơm nhà tôi chẳng có gì để khoe. Những năm tháng ngặt nghèo trôi qua bằng những món ăn đơn sơ đến mức giờ kể lại, người ta ngỡ là chuyện cổ tích. Nồi cá được kho thật mặn để ăn dè sẻn qua ngày. Muối kết thành lớp màng trắng mỏng trên mặt cá. Nước kho sền sệt, quánh đặc như màu đất phù sa. Cả nhà quây quần bên mâm cơm với đĩa rau luộc và tô canh chua bần.
Canh chua bần dạo ấy cũng chẳng cầu kỳ. Vài con cá lòng tong, vài cọng rau tập tàng sau vườn, dầm thêm trái bần chín cây cho ra vị chua thanh. Mùi thơm của bần hòa vào làn khói bếp củi cay xè, tạo nên một thứ hương vị mà đến tận bây giờ, đi qua bao nhiêu nhà hàng sang trọng, tôi vẫn không sao tìm lại được.
Lúc đó, tôi không thấy ngon.
Tôi chỉ thấy nghèo.
Tôi chỉ mong một ngày được ăn những món đắt tiền, được ở trong căn nhà rộng rãi, bước ra khỏi những tháng ngày phải thắt lưng buộc bụng, tính toán từng đồng.
Rồi thời gian trôi, dòng sông vẫn chảy.
Những đứa trẻ ngày ấy lớn lên. Đường đất hóa đường nhựa. Nhà lá thay bằng nhà tường. Người ta có vô vàn lựa chọn cho bữa ăn mỗi ngày. Hải sản, thịt bò ngoại nhập, những món ăn từ khắp nơi trên thế giới đều có thể bày lên bàn chỉ sau vài cú chạm màn hình.
Cuộc sống đủ đầy hơn rất nhiều.
Nhưng lạ thay, sau tất cả, tôi vẫn thèm cá kho quẹt.
Tôi vẫn thấy lưỡi mình tê dại vì ngon khi chấm cọng rau luộc vào thứ nước kho đậm đà ấy. Lòng vẫn dịu lại khi húp muỗng canh bần chua thanh quen thuộc.
Đến lúc này, tôi mới hiểu mình đã nhầm.
Cá kho quẹt hay canh chua bần không phải ngon vì chúng là "món của người nghèo", hay vì chúng gắn liền với những ngày thiếu thốn. Chúng ngon bởi bản thân chúng là một thực thể tuyệt vời. Chúng được khai sinh từ sự chắt chiu, từ cái khéo léo của bao thế hệ, từ khả năng biến những nguyên liệu bình dị nhất thành một bữa cơm tròn vị.
Người nghèo từng ăn chúng để đi qua ngày gian khó. Người giàu hôm nay vẫn ăn chúng để tìm lại chút bình yên.
Cái thay đổi không phải là món ăn. Cái thay đổi là tâm thế của chúng ta.
Giống như dòng sông năm nào vẫn chảy qua bến cũ. Nước đã khác, người đứng trên bờ cũng đã khác. Nhưng ký ức thì ở lại, lặng lẽ như lớp phù sa bồi đắp theo năm tháng.
Có lẽ vì vậy mà mỗi lần ăn cá kho quẹt, tôi không chỉ đang thưởng thức một món ăn.
Tôi đang gặp lại chính mình của ngày xưa.
Một đứa trẻ từng ngồi bên mâm cơm nghèo, nhìn lớp muối trắng đóng trên mặt cá và mơ về tương lai.
Tương lai ấy cuối cùng cũng đến. Chỉ là khi đã đi qua quá nhiều dòng sông của cuộc đời, tôi mới nhận ra: Có những thứ tưởng chừng thuộc về nghèo khó, hóa ra lại là gia sản giàu có nhất của một đời người.